Historia szkoły

Nauka odbywała się w dwuskrzydłowym gmachu, zwanym dzisiaj Alumnatem. Znajdowało się w nim 16 izb szkolnych, aula pełniąca również rolę kaplicy, dwie kuchnie, spiżarnie, jadalnia, sypialnie dla profesorów i alumnów oraz pomieszczenia dla służby. Na bramie gmachu umieszczono godła Polski i Litwy oraz herb Poniatowskich, a pośród nich oko – symbol opatrzności boskiej. W medalionie poniżej przedstawiono podobiznę króla Stanisława Poniatowskiego, któremu zadedykowano łacińską inskrypcja:  „Stanislaus Augustus Rex scientiarum supremus restaurator, quo regnante erektum anna 1773, favente firmatum 1775, collegium perennaturo perennet” (w polskim tłumaczeniu: Nauk wspaniały odnowiciel, za którego panowania kolegium dźwignięte w pomyślnym roku 1773, ukończone w 1775, niech przetrwa i uwieczni się.).
Kolegium trzemeszeńskie otwarte było dla uczniów wywodzących się ze wszystkich stanów, nie tylko dzieci szlacheckich. Program nauczania był realizowany w ciągu 6 lat, a sama szkoła podlegała Komisji Edukacji narodowej. Uczniowie rozpoczynali naukę w wieku od 8 do 11 lat. Dla najzdolniejszych uczniów przewidziano stypendia. Stypendia i możliwość zamieszkania w gmachu szkolnym otrzymało również 12 uczniów ze stanu szlacheckiego mających zamiar przejść do stanu duchownego, tzw. alumnów.
W początkowym okresie Szkoła liczyła od 200 do nawet 500 uczniów pochodzących z głównie z rejonu Wielkopolski, Kujaw, Pomorza i Śląska. Wśród najwybitniejszych uczniów tego okresu należy wymienić Jędrzeja Śniadeckiego, ojca polskiej chemii, profesora uniwersytetów w Krakowie i Wilnie.

Śmierci założyciela w 1804 roku, zmiany w finansowaniu oraz polityka władz pruskich spowodowały bardzo poważny kryzys Szkoły. Nauczycieli zakonników zastąpiono osobami świeckimi, głównie Niemcami. W 1808 roku w szkole było zaledwie 10 uczniów. Wkrótce sytuację tę udało się odmienić. Utworzenie Księstwa Warszawskiego, reformy systemu edukacji, a przede wszystkim powołanie na rektora Jakuba Meissnera stały się początkiem nieustannego rozwoju placówki, który trwał do 1863 roku. Nowy rektor okazał się osoba nieprzeciętną. Dzięki jego staraniom liczba uczniów zaczęła wzrastać. W 1815 roku Szkoła zyskała status tzw. szkoły chóralnej. W 1833 zezwolono na utworzenie progimnazjum, które w 1839 roku przekształcono w pełne gimnazjum – Królewskie Katolickie Gimnazjum w Trzemesznie. W ten sposób Szkoła stałą się jedną z najważniejszych placówek edukacyjnych w Wielkim Księstwie Poznańskim. To tutaj w latach 1827-1830 nauki pobierał Hipolit Cegielski. Uczniem Szkoły w tym okresie był również Stefan Garczyński- poeta romantyczny i przyjaciel Adama Mickiewicza oraz Józefat Zielonacki, profesor prawa uniwersytetów w Krakowie i Lwowie, sędzia austriackiego Trybunału Stanu. Szacuje się, że w postaniu listopadowym udział wzięło co najmniej 11 uczniów.

Wybuch powstania styczniowego rozgrzał serca i ducha trzemeszeńskich gimnazjalistów. 28 lutego grupa ok. 60 uczniów wyruszyła z Trzemeszna, aby dołączyć do powstańczych oddziałów w zaborze rosyjskim. Wydarzenie to zyskało miano „wyprawy trzemeszeńskiej”. Wraz z odziałem Garczyńskiego i Mielęckiego przekroczyli granicę zaboru. 2 marca w bitwie pod Dobrosołowem i Mieczownicą doszło do starć z Rosjanami, w których oddziały powstańcze poniosły klęskę. W bitwie tej poległo kilku gimnazjalistów. W reakcji na tak szeroki udział uczniów w konspiracji i wyprawę do Królestwa kongresowego władze zamknęły szkołę. Mimo protestów społeczeństwa Wielkopolski, jak i polskich posłów do berlińskiego parlamentu 16 grudnia 1863 roku Gimnazjum zostało rozwiązane. Majątek szkolny, bibliotekę i pomoce przekazano innym szkołom, a gmach zaczął służyć jako koszary.
Rok 1863 kończy niesłychanie owocny okres w dziejach naszej Almae Matris. W ciągu 24 lat istnienia pełnego gimnazjum Szkoła wychowała wiele wybitnych postaci. Wystarczy wspomnieć tylko kilku najważniejszych- gen. Mariana Langiewicza, ks. Władysława Chotkowskiego- rektora Uniwersytetu Jagiellońskiego, archeologa Józefa Przyborowskiego- profesora Szkoły Głównej Warszawskiej, ks. abp Floriana Stablewskiego- arcybiskupa gnieźnieńskiego i zarazem tytularnego prymasa, Franciszka Mertensa- słynnego matematyka profesora uniwersytetów w Krakowie i Wiedniu, Witolda Korytowskiego- austriackiego ministra finansów i namiestnika Galicji, profesora Ludwika Ćwiklińskiego- ministra oświaty w rządzie austriackim.
Nie był to jednak koniec szkoły. W 1866 roku otwarto w dawnym gmachu- Alumnacie – Królewską Współwyznaniową Szkołę dla Chłopców. Była to już co prawda inna szkoła, straciła swój bardzo polski charakter. Wraz z nasilająca się germanizacją językiem wykładowym był niemiecki, a wśród grona nauczycielskiego praktycznie zabrakło Polaków. Szkoła przejęła jednak tradycje poprzedniego gimnazjum. Wkrótce przeniesiono też zajęcia do gmachu gimnazjalnego. W 1873 roku placówce nadano status progimnazjum, czyli szkoły realizującej program gimnazjum, lecz bez najstarszej klasy- tzw. prymy, której ukończenie pozwalało przystąpić do matury. Mimo nasilającej się germanizacji uczniowie starali się podtrzymywać ducha patriotycznego. We wspomnianym okresie uczniami było wiele wybitnych później postaci: bp Antoni Laubitz, bp Stanisław Okoniewski, ks. profesor Stanisław Kozierowski (założyciel Uniwersytetu Poznańskiego), bracia Hulewiczowie: Jerzy (znany artysta plastyk), Bohdan (pułkownik WP, literat, współorganizator powstania wielkopolskiego), i Witold (literat, twórca Polskiego Radia), bł. ks. Stanisław Kubski, Mieczysław Paluch (jeden z głównych organizatorów powstania wielkopolskiego), Stefan Piechocki (minister sprawiedliwości w II RP), ks. prof. Antoni Słomkowski (rektor KUL-u), Wojciech Trąmpczyński (marszałek Sejmu Ustawodawczego i Senatu), ks. profesor Kazimierz Zimmermann (rektor Uniwersytetu Jagiellońskiego) i profesor Józef Zwierzycki (odkrywca polskiej miedzi).